Τα εξώφυλλα των δύο graphic novel
Το πρόγραμμα «ENGAGE: JEwish WomeN Stories from Greece And GErmany», μια συνεργασία του τμήματος Επιστημών της Εκπαίδευσης και Κοινωνικής Εργασίας του Πανεπιστημίου Πατρών και του οργανισμού Centropa,[1] αποτέλεσε μια εκπαιδευτική πρωτοβουλία που ξεπέρασε την απλή μελέτη ιστορικών γεγονότων. Μέσα από τη μελέτη των βιογραφιών Εβραίων γυναικών από την Ελλάδα και τη Γερμανία κατά τον 20ό αιώνα, το πρόγραμμα επιχείρησε να οικοδομήσει μια ουσιαστική γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ των δύο χωρών, εστιάζοντας στην καλλιέργεια της ιστορικής συνείδησης και του διαπολιτισμικού διαλόγου. Τον περασμένο Δεκέμβριο το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε και πλέον είμαστε στην ευχάριστη θέση να παρουσιάσουμε τα αποτελέσματά του.
Οκτώ συνολικά φοιτητές και φοιτήτριες από το τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και Κοινωνικής Εργασίας του Πανεπιστημίου Πατρών, το Πανεπιστήμιο του Αμβούργου και του Άουγκσμπουργκ ένωσαν τις δυνάμεις τους για να δημιουργήσουν δύο graphic novel βασισμένα στις ζωές δύο Εβραίων γυναικών. Με τη βοήθεια και την καθοδήγηση της επίκουρης καθηγήτριας Αλεξάνδρας Πατρικίου (Επιστημονικής Υπεύθυνης του έργου, ΤΕΠΕΚΕ Πατρών), του Fabian Rühle (Διευθυντή της Centropa) και του Markus Freundorfer (Realschule Miesbach), μελέτησαν και ανέλυσαν τις βιογραφίες της Ρενέ Μόλχο από τη Θεσσαλονίκη και της Erna Goldmann από την Φρανκφούρτη.
Η Erna Goldmann ήταν Γερμανίδα Εβραία που γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Φρανκφούρτη. Με την άνοδο του ναζισμού αποφάσισε να εγκαταλείψει την πόλη της το 1937 και να εγκατασταθεί στο Τελ Αβίβ. Εκεί έφτιαξε της ζωής της, όπου παντρεύτηκε και απέκτησε δύο γιούς. Επισκέφτηκε τη Φρανκφούρτη πολλά χρόνια αργότερα αλλά δεν την αισθανόταν πια δική της πόλη. Η Ρενέ Μόλχο ήταν Ελληνίδα Εβραία που γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Κατάφερε να διαφύγει (με τη βοήθεια των ανταρτών και χάρη στο ισπανικό της διαβατήριο) από την Εύβοια στην Τουρκία και από εκεί να φτάσει στην υπό Βρετανική Εντολή Παλαιστίνη για να σωθεί. Το 1946 παντρεύτηκε τον Σόλων Μόλχο σε συναγωγή στη Θεσσαλονίκη. Η οικογένειά του είχε ένα βιβλιοπωλείο στην πόλη, το οποίο ήταν γνωστό ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Οι δυο τους κατάφεραν και έχτισαν ξανά τη ζωή τους στη Θεσσαλονίκη.
Από αριστερά προς τα δεξιά: Lisa Scharlach (ΠΑ), Έφη Μπρίνια (ΠΠ), Νάσια Παπανικολάου (ΠΠ), Fabian Rühle (Centropa), Λένα Φερτάκη (ΠΠ), Maria Klein (ΠΑ), Γιώργος Αλεξόπουλος, (ΠΠ), Markus Freundorfer, Αλεξάνδρα Πατρικίου (ΠΠ)
Η βιογραφική προσέγγιση στη διδακτική της ιστορίας αποτελεί ένα δυναμικό παιδαγωγικό εργαλείο, ειδικά όταν πρόκειται για τη διδασκαλία δύσκολων και τραυματικών ιστορικών περιόδων, όπως το Ολοκαύτωμα, καθώς μετατρέπει την Ιστορία από αφηρημένη παράθεση γεγονότων σε ζωντανή, ανθρωποκεντρική εμπειρία, καλλιεργώντας την ενσυναίσθηση και την κριτική σκέψη. Μέσα από τις προσωπικές μαρτυρίες, οι εκπαιδευόμενοι συνδέουν το «μικρό» της ατομικής ζωής με το «μεγάλο» των ιστορικών εξελίξεων, αναδεικνύοντας τη σημασία της ατομικής δράσης και της ψυχικής ανθεκτικότητας. Παράλληλα, η εστίαση στις γυναικείες βιογραφίες προάγει την πολυφωνία και τη συμπερίληψη, προσφέροντας στους μελλοντικούς εκπαιδευτικούς εργαλεία να διδάξουν το παρελθόν με τρόπο πουεμπνέει κοινωνική ευαισθησία και καταπολεμά τα στερεότυπα. Η βιογραφική προσέγγιση, λοιπόν, επιχειρεί να μετατρέψει τη μάθηση από παθητική αποστήθιση σε ενεργητική ανακάλυψη, διαμορφώνοντας πολίτες με κριτική σκέψη και κοινωνική ευαισθησία.
Οι φοιτητές και οι φοιτήτριες αυτού του προγράμματος δεν υπήρξαν απλοί δέκτες πληροφοριών αλλά συν-δημιουργοί. Μέσα από εργαστήρια συγγραφής σεναρίου και ιστορικής έρευνας μετέτρεψαν τις βιογραφίες αυτές σε μια εικονική αφήγηση καθιστώντας την ιστορική γνώση προσβάσιμη και ελκυστική για τις νεότερες γενιές. Η διαδικασία αυτή προσέφερε στους μελλοντικούς εκπαιδευτικούς: Τεχνογνωσία στην κατάλληλη επεξεργασία ιστορικών ζητημάτων προκειμένου να παρουσιαστούν με εύληπτο τρόπο σε ένα ευρύ κοινό καθώς και στον σχεδιασμό ενός graphic novel, δεξιότητες δημιουργίας ενός καινοτόμου εκπαιδευτικού υλικού και τέλος την εξοικείωση με ψηφιακά αρχεία και πηγές προφορικής ιστορίας, όπως το αρχείο της Centropa.
Η πρόσβασή στα δύο graphic novel είναι ελεύθερη προς χρήση για κάθε ενδιαφερόμενο. Η εικονογράφηση έγινε με τη βοήθεια δύο ταλαντούχων μαθητριών από την Ουκρανία, της Nika Klianchyna και της Liuba Zaitseva. Μετά την ολοκλήρωση των graphic novel δημιουργήθηκαν ποικίλα σενάρια μαθήματος από τους φοιτητές και τις φοιτήτριες, με σκοπό να δουν πώς μπορούν να εφαρμόσουν στην τάξη τα εργαλεία που οι ίδιοι είχαν δημιουργήσει.
Το πρόγραμμα, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Γερμανικό Ομοσπονδιακό Υπουργείο Εξωτερικών μέσω του Ελληνογερμανικού Ταμείου για το Μέλλον, συμπεριέλαβε εκπαιδευτικές επισκέψεις στο Μόναχο (Ιούλιος 2025) και στην Πάτρα (Νοέμβριος 2025) σε εμβληματικούς τόπους μνήμης, όπως το πρώην στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Νταχάου της Γερμανίας, καθώς και ιστορικούς περιπάτους στο Μόναχο και στην Πάτρα με έμφαση στην περίοδο του πολέμου. Αυτές οι δραστηριότητες προσέφεραν μια διαδραστική διάσταση στη μάθηση, επιτρέποντας στους φοιτητές και τις φοιτήτριες να συνδέσουν τον δικό τους γεωγραφικό χώρο με ευρύτερα ιστορικά γεγονότα. Στις συναντήσεις μας, επίσης, υπήρχαν διαλέξεις, διαδραστικά εργαστήρια και επισκέψεις σε μουσεία. Όλα αυτά έγιναν με στόχο να εμπλουτίσουν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες τις γνώσεις τους τόσο για το Ολοκαύτωμα και τις ιστορίες των δύο πόλεων όσο και γενικότερα για την εβραϊκή ζωή τον 20ό αιώνα.
Από αριστερά προς τα δεξιά: Fabian Rühle (Centropa), Αλεξάνδρα Πατρικίου (ΠΠ), Milan Mentz (ΠΑμ), Kerlin Bucholtz (ΠΑμ), Νάσια Παπανικολάου (ΠΠ), Έφη Μπρίνια (ΠΠ), Λένα Φερτάκη (ΠΠ), Lisa Scharlach (ΠΑ), Αριάδνη Κουζέλη (ΠΠ), Maria Klein (ΠΑ), Γιώργος Αλεξόπουλος, (ΠΠ)
Το πρόγραμμα δεν προσέφερε μόνο ιστορική γνώση αλλά θωράκισε τους νέους εκπαιδευτικούς απέναντι στον αντισημιτισμό, στον ρατσισμό και στη μισαλλοδοξία. Μέσα από τη διδασκαλία της ιστορίας του 20ού αιώνα συνεισφέραμε στη διαμόρφωση μιας κουλτούρας μνήμης που βασίζεται στον αλληλοσεβασμό και στη δημοκρατική συνείδηση. Σύμφωνα με την Νάσια Παπανικολάου (συμμετέχουσα φοιτήτρια από την Ελλάδα), «το πρόγραμμα στο οποίο συμμετείχα τους τελευταίους μήνες ήταν μια από τις καλύτερες εμπειρίες που είχα ως φοιτήτρια! Οι ιστορικές γνώσεις και οι εμπειρίες που αποκόμισα γενικότερα (τόσο στη Γερμανία όσο και στην Ελλάδα) ήταν πολύ περισσότερες από όσες είχα φανταστεί ποτέ. Έμαθα για ένα κομμάτι της ιστορίας που δεν είχαμελετήσει πολύ στο σχολείο. Επίσης, επισκέφθηκα τη Γερμανία (πραγματοποιώντας ένα από τα παιδικά μου όνειρα), γνώρισα τη γερμανική κουλτούρα και έκανα μερικούς υπέροχους Γερμανούς φίλους (καθώς και μερικούς Έλληνες). Επιπλέον, δημιουργήσαμε ένα καταπληκτικό graphic novel, το οποίο μπορώ να χρησιμοποιήσω ως χρήσιμο εργαλείο στην τάξη μου ως δασκάλα! Αυτό το πρόγραμμα θα ζει στην καρδιά μου για πάντα! Σας ευχαριστώ όλους για όλα!!!».
[1] Πρόκειται για γερμανική ΜΚΟ που έχει ασχοληθεί συστηματικά με την τεκμηρίωση της εβραϊκής ζωής στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. Περιλαμβάνει πάνω από 1.200 συνεντεύξεις με επιζώντες του Ολοκαυτώματος και πάνω από 25.000 φωτογραφίες. Από το 2005 άρχισαν να δημιουργούν θεματικές ιστοσελίδες, εκπαιδευτικές ταινίες, περιοδεύουσες εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα, podcasts, ιστορικούς περιπάτους και εικονογραφημένα βιβλία, όλα βασισμένα στο αρχείο τους. Περισσότερα στο www.centropa.org.
