Ο Επίκουρος Καθηγητής Νικόλαος Βλάχος
Η Yδατοκαλλιέργεια, ένας από τους πλέον δυναμικούς και ταχύτερα αναπτυσσόμενους κλάδους του πρωτογενούς τομέα, αποτελεί σήμερα κρίσιμο πυλώνα για την επισιτιστική ασφάλεια, την περιφερειακή ανάπτυξη και τη βιώσιμη αξιοποίηση των υδάτινων πόρων. Παρά την έντονη τεχνολογική της εξέλιξη και τον αυξανόμενο οικονομικό της ρόλο, η υδατοκαλλιέργεια εξακολουθεί να φέρει βαριά κοινωνικά φορτία και στερεότυπα που επηρεάζουν τη σύνθεση του ανθρώπινου δυναμικού της. Ανάμεσά τους, η έμφυλη διάσταση παραμένει καθοριστική. Αν και γραμματικά η λέξη «υδατοκαλλιέργεια» ανήκει στο θηλυκό γένος, στην πράξη η παρουσία των γυναικών στον κλάδο δεν υπήρξε ποτέ αυτονόητη. Ωστόσο, τα δεδομένα αλλάζουν και μαζί τους αλλάζει και η εικόνα ενός τομέα που καλείται να επαναπροσδιορίσει τις κοινωνικές του ισορροπίες.
Αφορμή για τον παρόντα προβληματισμό αποτέλεσε η 7η Ανοιχτή Ημέρα Υδατοκαλλιέργειας, η οποία πραγματοποιήθηκε στο campus Μεσολογγίου του Πανεπιστημίου Πατρών κατά το διάστημα 27–29 Νοεμβρίου 2025. Κατά τη διάρκειά της παρουσιάστηκε ένα συνεκτικό πρόγραμμα επιστημονικών, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών δράσεων, τη διοργάνωση και τον συντονισμό του οποίου είχε αναλάβει ο Επίκουρος Καθηγητής του τμήματος Αλιείας και
1ο Βραβείο, 1ο Γυμνάσιο Μεσολογγίου – Παλαμαϊκή σχολή
Υδατοκαλλιεργειών του Πανεπιστημίου Πατρών Νικόλαος Βλάχος μαζί με τους Υποψήφιους Διδάκτορες Ιωάννη Μητσόπουλο και Ευσταθία Πατσέα και τους προπτυχιακούς φοιτητές Αργύριο Ανδρώνη, Κωνσταντίνο-Νικόλαο Χατζηλιάδη και Ιωάννα Οικονομοπούλου. Οι εκδηλώσεις ξεκίνησαν την Πέμπτη 27 Νοεμβρίου με ανοιχτή ημερίδα αφιερωμένη στη «Λιμνοθάλασσα της Ελευθερίας», όπου παρουσιάστηκαν εισηγήσεις για τη Σύγχρονη Ελληνική Υδατοκαλλιέργεια, τη σύνδεση έρευνας και βιομηχανίας, τις νέες τεχνολογίες εκτροφής και τα επαγγελματικά προφίλ του κλάδου, ενώ ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στο ειδικό session για τον ανθρώπινο παράγοντα και τη θέση της γυναίκας στην ιχθυοκαλλιέργεια. Τη δεύτερη ημέρα, ο θεσμός άνοιξε προς την κοινωνία μέσω του 2ου Μαθητικού Διαγωνισμού «Υδατοκαλλιέργεια: Νερό και Φαντασία σε Δράση», αναδεικνύοντας τη δημιουργικότητα και τη βιωματική μάθηση εκατοντάδων μαθητών. Το τριήμερο ολοκληρώθηκε το Σάββατο 29 Νοεμβρίου με τη γαστρονομική εκδήλωση «ΙΧΘΥΣ ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου», όπου ο διεθνούς φήμης σεφ Ayman El Habachy, αξιοποιώντας την πρώτη ύλη που μπορεί να προσφέρει η ελληνική υδατοκαλλιέργεια, ανέδειξε τη δυναμική της παρασκευάζοντας και προσφέροντας στους παρευρισκόμενους ιδιαίτερα θαλασσινά εδέσματα, με βοηθούς μάγειρες τους σπουδαστές Μαγειρικής Τέχνης της ΔΥΠΑ Μεσολογγίου!
Ο Σεφ με τους μαθητές της ΔΥΠΑ Μεσολογγίου και συμμετέχοντες
Η αξία όμως μίας τέτοιας «επιστημονικής γιορτής» δεν είναι απλά η επικαιροποίηση της αποκτηθείσας γνώσης γύρω από ένα ζήτημα αλλά και η ανάδειξη κοινωνικοφυλετικών ζητημάτων στους χώρους της σύγχρονης επιστήμης και παραγωγικότητας. Και ήταν οι εισηγήσεις, οι συζητήσεις και τα παραδείγματα καλών πρακτικών που παρουσιάστηκαν και τα οποία κατέδειξαν ότι η ισότητα των φύλων δεν αποτελεί πλέον περιφερειακό θέμα αλλά βασική προϋπόθεση για την ανθεκτικότητα και την καινοτομία του κλάδου.
Στο πλαίσιο ειδικού session της ημερίδας, η κυρία Ανδριάνα Νίκα (στέλεχος της Aqua Holding A.E.) παρουσίασε την εισήγησή της με τίτλο «Απασχόληση και εξέλιξη της σύγχρονης γυναίκας στην ιχθυοκαλλιέργεια». Στην ομιλία της ανέδειξε τόσο τα στατιστικά δεδομένα όσο και τη βιωματική διάσταση της γυναικείας παρουσίας στον χώρο. Όπως υπογράμμισε, η ελληνική υδατοκαλλιέργεια απασχολεί άμεσα και έμμεσα περί τους 12000 εργαζόμενους και αποτελεί έναν από τους λίγους κλάδους που προσφέρουν επαγγελματικές διεξόδους σε απομακρυσμένες και νησιωτικές περιοχές. Παρ’ όλα αυτά, η συμμετοχή των γυναικών παραμένει περιορισμένη (μόλις το 27% των επαγγελματιών), γεγονός που συχνά οδηγεί στον εσφαλμένο χαρακτηρισμό του επαγγέλματος ως «ανδρικού». Η κυρία Νίκα επισήμανε ότι η χαμηλή εκπροσώπηση των γυναικών δεν οφείλεται σε έλλειψη ικανοτήτων ή ενδιαφέροντος αλλά κυρίως σε δομικούς παράγοντες: απουσία ενημέρωσης και προτύπων, καθώς και βαθιά ριζωμένα κοινωνικά στερεότυπα. Στη δική της επαγγελματική διαδρομή, η οποία εκτείνεται από την εκπαίδευση στην Ιχθυοκομία με μεταπτυχιακές σπουδές στην Παθολογία Υδρόβιων Οργανισμών έως τη διοίκηση, τις πωλήσεις και τη συμβουλευτική παραγωγή, κατέδειξε ότι η συνέπεια, η εξειδίκευση και η διαρκής επιμόρφωση αποτελούν τα πραγματικά «εργαλεία» επιτυχίας στον κλάδο ανεξαρτήτως φύλου. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στις δυσκολίες του πεδίου (τις απαιτητικές συνθήκες εργασίας, το ανδροκρατούμενο περιβάλλον και την ανάγκη ψυχικής αντοχής) χωρίς ωστόσο να τις αντιμετωπίζει ως ανυπέρβλητα εμπόδια αλλά ως μέρος μιας επαγγελματικής πραγματικότητας που μπορεί και πρέπει να αλλάξει.
Οι επισημάνσεις αυτές συνομιλούν άμεσα με τα ευρύτερα δεδομένα που σκιαγραφούν τη θέση της γυναίκας στη σύγχρονη υδατοκαλλιέργεια, όπως προκύπτουν από πρόσφατες μελέτες και εκθέσεις. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι γυναίκες αποτελούν περίπου το ένα τέταρτο του εργατικού δυναμικού στην αλιεία και υδατοκαλλιέργεια, με μεγαλύτερη παρουσία στα στάδια της μεταποίησης και της συσκευασίας. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ειδικότερα στην Ελλάδα, τα ποσοστά είναι αντίστοιχα: οι γυναίκες εκπροσωπούν περίπου το 21–26% των εργαζομένων στην υδατοκαλλιέργεια, ενώ η παρουσία τους στην αλιεία παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη. Παράλληλα, ένα σημαντικό τμήμα της γυναικείας εργασίας παραμένει «αόρατο», καθώς αφορά άτυπη ή αδήλωτη απασχόληση σε οικογενειακές επιχειρήσεις μικρής κλίμακας, η οποία δεν αποτυπώνεται στις επίσημες στατιστικές.
Τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στον κλάδο είναι πολυεπίπεδα. Πέρα από τα κοινωνικά στερεότυπα που συνδέουν τη θαλάσσια εργασία με τη σωματική δύναμη και την ανδρική παρουσία, υφίστανται και θεσμικές ανισότητες. Η περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, τεχνική κατάρτιση και θέσεις λήψης αποφάσεων δυσχεραίνει την επαγγελματική ανέλιξη των γυναικών και διαιωνίζει τον αποκλεισμό τους από ηγετικούς ρόλους. Επιπλέον, η δυσκολία συνδυασμού επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, ιδιαίτερα σε έναν κλάδο με ακανόνιστα ωράρια και απομακρυσμένες εγκαταστάσεις, λειτουργεί αποτρεπτικά για πολλές νέες γυναίκες.
Απέναντι σε αυτές τις προκλήσεις, τα τελευταία χρόνια καταγράφεται μια σταδιακή αλλά ουσιαστική μετατόπιση πολιτικών και πρακτικών. Σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, η ενσωμάτωση της έμφυλης διάστασης στις στρατηγικές για τη Bιώσιμη Aλιεία και Yδατοκαλλιέργεια αναγνωρίζεται ως αναγκαία συνθήκη ανάπτυξης. Δίκτυα γυναικών, εκπαιδευτικά προγράμματα ενδυνάμωσης και δράσεις δικτύωσης συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πιο συμπεριληπτικού επαγγελματικού περιβάλλοντος. Στην Ελλάδα, πρωτοβουλίες ενημέρωσης και κατάρτισης στοχεύουν στην προσέλκυση περισσότερων γυναικών στον κλάδο, αναδεικνύοντας τις πραγματικές δυνατότητες εξέλιξης και τη σημασία της επιστημονικής γνώσης στη σύγχρονη υδατοκαλλιέργεια. Σε διεθνές επίπεδο επίσης, όπως μας επιβεβαίωσε και η κα Νίκα, διεθνείς και ευρωπαϊκοί φορείς (όπως η GFCM, ο FAO και η FEAP) υλοποιούν στοχευμένες δράσεις ενημέρωσης για γυναίκες στον κλάδο της υδατοκαλλιέργειας. Μέσα από επισκέψεις σε μονάδες παραγωγής και επαφή με σύγχρονες πρακτικές οι συμμετέχουσες αποκτούν μια ρεαλιστική εικόνα των δυνατοτήτων και των προοπτικών του κλάδου.
Η οργανωτική επιτροπή της τριημερίδας
Ιδιαίτερη σημασία έχουν και τα θετικά παραδείγματα γυναικείας ηγεσίας, τα οποία λειτουργούν ως πρότυπα για τη νέα γενιά. Γυναίκες επιστήμονες, στελέχη επιχειρήσεων και ερευνήτριες συμβάλλουν ενεργά στη διαμόρφωση καινοτόμων πρακτικών, από τη βελτίωση των συστημάτων παραγωγής έως τη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων. Η αυξανόμενη ορατότητα αυτών των διαδρομών αποδομεί τα στερεότυπα και ενισχύει την αντίληψη ότι η υδατοκαλλιέργεια δεν είναι χώρος αποκλεισμών αλλά πεδίο συνεργασίας και επιστημονικής προόδου. Η υδατοκαλλιέργεια ως «ουσιαστικό γένους θηλυκού» δεν αποτελεί απλώς ένα γλωσσικό εύρημα αλλά μια μεταφορά για την ανάγκη επαναπροσδιορισμού του κλάδου με όρους ισότητας και βιωσιμότητας. Όπως έγινε αντιληπτό τόσο από την τριημερίδα του Πανεπιστημίου Πατρών όσο και από την εμπειρία της κυρίας Ανδριάνας Νίκα, η αξιοποίηση του γυναικείου ανθρώπινου δυναμικού δεν είναι ζήτημα κοινωνικής ευαισθησίας αλλά στρατηγική επιλογή ανάπτυξης. Σε έναν τομέα που αναζητά καταρτισμένα στελέχη και καινοτόμες ιδέες, ο αποκλεισμός του μισού πληθυσμού συνιστά σοβαρό αναπτυξιακό έλλειμμα. Η μετάβαση προς μια πιο δίκαιη και συμπεριληπτική υδατοκαλλιέργεια δεν αφορά μόνο τις γυναίκες· αφορά το ίδιο το μέλλον του κλάδου. Και όπως δείχνουν τα δεδομένα και η εμπειρία πεδίου το φύλο παύει να έχει σημασία, ενώ η πρόοδος αποκτά πραγματικό περιεχόμενο όταν η γνώση, η φροντίδα και η επιστημονική επάρκεια τίθενται στο επίκεντρο. Και σε αυτά οι γυναίκες έχουν αποδείξει ότι κολυμπούν με άνεση στα βαθιά.
Η κα Ανδριάνα Νίκα
