Ανάμεσα στους Έλληνες Καλλιτέχνες της Διασποράς στην Αμερική των αρχών του 20ού αιώνα, ξεχωρίζει ο γλύπτης Πολύγνωτος Βαγής για τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε δημιουργικά τις πολιτισμικές του παρακαταθήκες -τις αρχαίες ελληνικές- και τις έθεσε σε μια συνεχή διαπραγμάτευση με τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό και τον αμερικάνικο πρωτοποριακό πειραματισμό. Διαμόρφωσε μια ιδιαίτερη, μοναδική, γλυπτική γλώσσα που καθόρισε πολλές πτυχές της διεθνοποίησης της ελληνικής σύγχρονης τέχνης. Μια γλώσσα που αντλεί από την αρχαία ελληνική κληρονομιά της γλυπτικής, επανερμηνεύει τις κλασικές μορφές ακολουθώντας την αφαίρεση και δίνοντας έμφαση στη μάζα, τον ρυθμό και τη δομική σαφήνεια. Όλα τα έργα του φέρουν ευδιάκριτα τη σφραγίδα της ελληνικότητας και αφήνουν την υπόνοια ότι ο συνονόματός του μεγάλος ζωγράφος της αρχαιότητας Πολύγνωτος ο Θάσιος λειτούργησε ως πρότυπό του.[1]

Ο Πολύγνωτος Βαγής, ένα από τα επτά παιδιά μιας σχετικά φτωχικής οικογενείας, γεννήθηκε το 1892 στην Ποταμιά της Θάσου. Ο πατέρας του Γεώργιος ήταν μαραγκός και ξυλογλύπτης. Στο εργαστήριο του πατέρα του πήρε τα πρώτα μαθήματα γλυπτικής. Το 1911, σε ηλικία 19 ετών, ξεκινά το ταξίδι της επιβίωσης αφήνοντας την τουρκοκρατούμενη Θάσο και μεταναστεύοντας στη Νέα Υόρκη. Εκεί, αν και χωρίς βασική μόρφωση, εργάζεται και στέλνει χρήματα στους δικούς του και συνάμα καταφέρνει να εγγραφεί το 1917 στην Cooper Union, όπου μόνο για έξι μήνες σπουδάζει γλυπτική, αφού με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο κατατάσσεται εθελοντής στο αμερικανικό ναυτικό. Συνεχίζει τις σπουδές του δύο χρόνια αργότερα στο Beaux Arts Institute της Νέας Υόρκης με τους Guston Borglum και John Gregory[2].

Μετά τις πρώτες ρεαλιστικές δημιουργίες του, τις οποίες πλάθει σε πηλό και τις χυτεύει σε γύψο ή χαλκό, αφήνει πίσω του τον αυστηρό νατουραλισμό και απλοποιεί τις μορφές και τα σχήματα, ακολουθώντας τα κινήματα του μοντερνισμού. Παράλληλα δημιουργεί πορτραίτα που εμπεριέχουν ιμπρεσιοντιστικά εκφραστικά στοιχεία, όπως «Το πορτραίτο του παππού μου», το οποίο κρίνεται ως το καλύτερο έργο στην έκθεση της National Academy of Design της Νέας Υόρκης το 1922. Αντιπροσωπευτικό γλυπτό του αυτής της περιόδου αποτελεί ο «Ηρακλής».[3] Το 1930 ο ζωγράφος John Sloan φιλοτεχνεί το πορτραίτο του[4] και το 1932 ο Βαγής παίρνει υποτροφία από το Whitney Museum Club. που τον βοήθησε να συνεχίσει το καλλιτεχνικό του έργο στη Νέα Υόρκη στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Αυτή η σχέση εντάσσει τον Βαγή στο ευρύτερο δίκτυο καλλιτεχνών που συνδέονται με την αποστολή του Whitney να προωθήσει την αμερικανική (και μεταναστευτική) τέχνη. Την επόμενη χρονιά μετακομίζει και δημιουργεί τον χώρο του στο Bethpage του Long Island. Η αλλαγή τόπου συμπίπτει -ίσως όχι τυχαία- και με στροφή στους τρόπους της καλλιτεχνικής έκφρασης.[5] Λαξεύει με λιτό τρόπο τις πέτρες, τους γρανιτένιους ογκόλιθους, που βρίσκει στην περιοχή. Η αρχική φόρμα της πέτρας  εναρμονίζεται αρμονικά στη μορφή. Και όπως αναφέρει ο Γ. Χριστογιάννης[6] στα Θρακικά Χρονικά (1966) «στη νεότερη περίοδο, την περίοδο της ‘άμεσης γλυπτικής’, η ίδια ή ύλη, συνήθως σκληρή πέτρα, η φυσική δομή της και μορφή της του εμπνέει το θέμα». Η θεματογραφία του έχει μια συνέχεια με ανθρώπινες μορφές, ζώα, μυθολογικά στοιχεία και αλληγορίες. Αλλά και στο εισαγωγικό σημείωμα για τον Βαγή στην Εθνική Πινακοθήκη αναφέρεται: «Στα έργα του, στην πλειονότητά τους ανθρώπινες μορφές, ζώα και συνθέσεις τις οποίες λαξεύει απευθείας σε πέτρα, ξύλο ή τσιμέντο, κυριαρχεί η γενικευτική απόδοση και η αδρή επεξεργασία που απηχούν την πρωτόγονη ή την ελληνική τέχνη της αρχαϊκής περιόδου». Χαρακτηριστικό έργο αυτής της περιόδου είναι το «The Snake» (1942) που βρίσκεται στο MOMA. Τα έργα του αντανακλούν μια συνειδητή προσπάθεια να συμφιλιώσει την παράδοση με την καινοτομία. Παράλληλα, προσέχει λιγότερο τη λεπτομέρεια και περισσότερο την αρχιτεκτονική σύνθεση του έργου. Μαζί με τους Gill και Moore στην Αγγλία και τον John Fannagan στην Αμερική, ο Βαγής θεωρείται από τους πρωτοπόρους  στην χρησιμοποίηση της σκληρής ύλης. Έργα αυτής της περιόδου που ισορροπούν ανάμεσα στη νατουραλιστική και συμβολική έκφραση είναι «Η Νύχτα» και «Η Αποκάλυψη» (Revelation).[7]

O Giorgio de Chirico στα 1937 γράφει για τον Βαγή: «Το μυστήριο που υπάρχει στα σύμβολα της αρχαίας ‘Ελλάδας και όλη η λυρική τους ποιότητα είναι εκείνη που εμπνέει τον καλλιτέχνη Βαγή. Ο Κύκλωπάς του, μονόφθαλμος, απεικονίζει αυτό ακριβώς το πνεύμα, το ίδιο και οι ιερές κουκουβάγιες, που κρατούν στα μάτια τους όλο το μυστήριο μιας καλοκαιρινής νύχτας στους πρόποδες της ’Ακρόπολης. Γλύπτης και ποιητής ο Βαγής φτάνει σε μας σαν ένας από τους πιο απόλυτα υποβλητικούς δημιουργικούς καλλιτέχνες του καιρού μας».

Το 1950 φιλοτεχνεί το Μνημείο των Βετεράνων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στο Bethpage Long Island Το 1957 λαμβάνει το Art and Letters Award.[8] Το 1958 τιμήθηκε με το Χρυσό Μετάλλιο των Audubon Artists και το 1962 με τον Χρυσό Σταυρό του Φοίνικος. Σε διάστημα τριάντα ετών έλαβε μέρος σε περίπου πενήντα ατομικές και ομαδικές εκθέσεις όπως Painters and Sculptors Gallery (1932), C.W. Kraushaar Gallery (1934), Valentine Gallery (1938), Hugo Art Gallery (1946), Iolas Gallery (1955, 1956, 1960). Έχει συμμετάσχει σε πολλές ομαδικές εκθέσεις σε ιδρύματα και μουσεία όπως: National Academy of Design (1920-1931), Brooklyn Museum of Art (1932, 1938) στη Νέα Υόρκη, Museum of Modern Art Gallery (1939) στη Ουάσιγκτον, Metropolitan Museum of Art (1942, 1952) στη Νέα Υόρκη, Buchholz Gallery (1945) στη Νέα Υόρκη, Whitney Museum of American Art (1936, 1945, 1950, 1952, 1954, 1956, 1960 – 1963) στη Νέα Υόρκη. Έργα του βρίσκονται μεταξύ άλλων, στην Εθνική Γλυπτοθήκη της Αθήνας, στο Δημοτικό Μουσείο Καβάλας, στο MoMA και στο Brooklyn Museum της Νέας Υόρκης, στο Toledo Museum του Ohio και στο Tel Aviv Museum του Ισραήλ.

Στα μέσα του 20ού αιώνα η θέση του Βαγή στο πλαίσιο της αμερικανικής τέχνης ήταν απολύτως κεντρική. Συμμετείχε σε μεγάλες ομαδικές εκθέσεις, από την Corcoran Art Gallery και το Museum of Fine Arts του Χιούστον μέχρι το Brooklyn Museum, ενώ έργα του εκτίθενται στο πλευρό καλλιτεχνών όπως οι Rothko, Baziotes, Stamos, Nevelson, Tanguy, Albers, Mitchell, Motherwell, O’Keeffe και Rauschenberg. Ταυτόχρονα, η παρουσία του Πολύγνωτου Βαγή στα μεγάλα μουσεία δεν είναι περιθωριακή, αλλά δομική για την κατανόηση της αμερικανικής γλυπτικής μετά τον Μεσοπόλεμο.

Πεθαίνει το 1965 στη Νέα Υόρκη και κηδεύεται δημοσία δαπάνη στην πατρίδα του. Κληροδότησε όλα τα έργα του στην Κυβέρνηση της Ελλάδας με στόχο την δημιουργία Μουσείου και Βιβλιοθήκης στη Θάσο. Ο Δημοσθένης Σωτηρούδης, γλύπτης και επιμελητής του έργου του, αναφέρει για την απόφασή του να δωρίσει τα έργα στη χώρα του: «Ο Βαγής κατόρθωσε όχι μόνο να επιβληθεί αλλά και να ασκήσει σημαντική επιρροή στους καλλιτεχνικούς κύκλους της Αμερικής παίρνοντας πολλές τιμητικές διακρίσεις. Εντούτοις, το όνομά του δεν έγινε ευρύτερα γνωστό. Προτίμησε τη μοναξιά και την απλότητα, χωρίς να λαμβάνει μέρος στην κοινωνική ζωή των καλλιτεχνικών κύκλων της Αμερικής. Όταν μεγάλα μουσεία της Αμερικής και άλλων χωρών τού πρόσφεραν τιμητικές αίθουσες για να στεγαστούν τα έργα του, αυτός τις αρνήθηκε. Παρόλο που ο ίδιος γνώριζε ότι ζημίωνε το έργο του. Προτίμησε να το προσφέρει στην Ελλάδα και την ιδιαίτερή του πατρίδα».

Τα έργα του έρχονται στην Ελλάδα και παραμένουν για δέκα ολόκληρα χρόνια σε κιβώτια αρχικά στο τελωνείο και στη συνέχεια σε αποθήκες του Δήμου Καβάλας. Ο Δημοσθένης Σωτηρούδης περιγράφει την οδύσσεια των έργων από τη στιγμή που φθάνουν στην Ελλάδα. Αναφέρεται στην διαλογή τους από την Εθνική Πινακοθήκη, το 1968, η οποία πήρε δώδεκα έργα (μόνο δύο από αυτά παρουσιάζονται σήμερα στην ιστοσελίδα της Πινακοθήκης) και τα υπόλοιπα μπήκαν σε αποθήκες για να εντοπιστούν το 1975 σε χώρο στάθμευσης των απορριμματοφόρων του Δήμου Καβάλας. Το 1977 γίνεται η πρώτη αναδρομική έκθεση στην Καβάλα και τα έργα οδηγούνται ξανά στις αποθήκες μετά το τέλος της έκθεσης. Με τις προσπάθειες του Γ. Χριστογιάννη, τη φροντίδα της Διευθύνσεως Απόδημων Ελλήνων του Υπουργείου Εξωτερικών  και του Δ. Σωτηρούδη ιδρύεται τελικά το Μουσείο στην Ποταμιά της Θάσου το 1981 το οποίο -όπως αναφέρεται- στεγάζει 98 γλυπτά και πίνακές του. Ένας μικρός αριθμός παραμένει στην Καβάλα και μέχρι σήμερα περιμένει να εκτεθεί, όπως και τα προσωπικά του αντικείμενα. Παράλληλα, το αρχείο του δεν είναι προσβάσιμο και αυτό δυσκολεύει τόσο την μελέτη του έργου του όσο και την καταμέτρηση και διαπίστωση των διαδρομών των έργων του, αλλά και των εκμαγείων τους.

Κλείνοντας την παρουσίαση του Πολύγνωτου Βαγή και μετά από μελέτη του υλικού που αναφέρεται σε αυτόν, το έλλειμα κεντρικής πολιτιστικής πολιτικής γίνεται φανερό και εγείρει ερωτήματαγια τον τρόπο διαχείρισης όλης εκείνης της σημαντικής καλλιτεχνικής κληρονομιάς που άφησαν οι Έλληνες δημιουργοί της Διασποράς. Μια διαχείριση που δεν αφορά μόνο τη χώρα μας, αλλά που οφείλει να ξεκινήσει από εδώ.

[1] Ο Πολύγνωτος ο  Θάσιος, έζησε στην Αθήνα στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. και έργα του κοσμούσαν τα Προπύλαια, τον Παρθενώνα και τους Δελφούς.

[2] Όπως αναφέρεται στο DICTIONARY OF AMERICAN PAINTERS, SCULPTORS AND ENGRAVERS

[3] Το γλυπτό ανήκει στη συλλογή του Ιδρύματος της Ελληνικής Διασποράς. Ο Βαγής το φιλοτέχνησε το 1925, σε ηλικία 31 ετών. Παρουσιάζει ένα θέμα γνώριμο από την Αναγέννηση, είναι ο νεαρός Βάκχος που τον συναντάμε στα νεανικά έργα του Μικελάντζελο και του Καραβάτζιο, ο οποίος σε κατάσταση ευφορίας, τείνει το ποτήρι στο κοινό του… μια προσπάθεια δηλαδή να μην κάνουμε νατουραλισμό να μην κάνουμε εξιδανίκευση, αλλά νατουραλισμό πάρα πολύ εύγλωττο. Όμως το άλλο στοιχείο, δηλαδή η παρουσία του φιδιού αλλά και του μήλου εδώ, μας πείθει πως πρόκειται για κάτι άλλο. Πρόκειται για αυτήν την νεοπλατωνική σύνδεση του Βάκχου Διονύσου με τον Ιησού, εδώ έχουμε έναν διασκεδαστή ή τον θεό του κρασιού ,αλλά έχουμε έναν σωτήρα ο οποίος πίνει ήδη στο πνεύμα του κακού, την αμαρτία, το φίδι δηλαδή και βέβαια υπερβαίνει το Προπατορικό αμάρτημα, εξ ού και η παρουσία του μήλου στα πόδια του αγάλματος.

[4] Όπως αναφέρεται στο Gist of Art. Principles and Practice expounded in the classroom and studio by John Sloan. Σημειώνεται ότι  για αυτό το έργο («Vagis, the Sculptor», Tempera underpainting with oil-varnish glazes, on panel. Kraushaar Galleries, New York), ο Sloan βραβεύτηκε.

[5] Στο TRED, an illustrated bi-monthly of the arts, Volume II, May-June 1934  n. 3, p. 148 παρουσιάζεται το έργο του «The Cyclop» από την πρόσφατη έκθεσή του στην Kraushaar Gallerie και ο Marchal E. Landgren  μιλώντας για αυτή τη σειρά έργων του γράφει: «Η φαντασία του, που τροφοδοτείται από την παράδοση και τη λογοτεχνία, είναι ο καλύτερος οδηγός του στην επιλογή των θεμάτων του, αν και το τεχνικό αποτέλεσμα δεν επηρεάζεται ποτέ από αυτή την τροφή. Δεν είναι ούτε παραδοσιακό ούτε λογοτεχνικό, αλλά κάτι προσωπικό που αντανακλά την εκπαίδευση και τον χαρακτήρα του. … Η έκθεση ήταν η πρώτη ολοκληρωμένη παρουσίαση του έργου του κ. Vagis και, λόγω αυτού, αποκάλυψε την τεχνική του εξέλιξη. Τα πρώιμα έργα του, τόσο σε μπρούντζο όσο και σε γύψο, δείχνουν πόσο ενδελεχής μελετητής της ανατομίας ήταν. Ήταν συναρπαστικό να βλέπει κανείς πώς μεταπήδησε από τον ρεαλισμό στις λιγότερο περιοριστικές αντιλήψεις της φαντασίας και πώς, με αυτή την αλλαγή και την ωριμότητα, ανέβηκε στις πρώτες θέσεις μεταξύ των Αμερικανών γλυπτών».

[6] Ο Γιώργος Ι. Χριστογιάννης, ποιητής και διπλωμάτης, όταν υπηρετούσε ως πρόξενος της Ελλάδας στην Νέα Υόρκη, γνωρίστηκε με τον Βαγή στις αρχές της δεκαετίας του ’60 και παρέμειναν φίλοι μέχρι το τέλος. Ήταν  αυτός που με συνεχείς προσπάθειες ως διευθυντής της Διεύθυνσης Αποδήμων Ελλήνων του ΥΠΕΞ, κατάφερε το 1981, δεκαέξι χρόνια από τον θάνατό του γλύπτη, να δημιουργήσει το Μουσείο του στη Θάσο.

[7]Το γλυπτό «Revelation» (1951) φιλοξενείται πλέον στη Συλλογή του Ιδρύματος της Ελληνικής Διασποράς. Το έργο αναφέρεται (στον κατάλογο Painting and Sculpture in the Museum of Modern Art, N.Y (1929-1967) , σ. 255) ως δωρεά στο Μουσείο από το ζεύγος Gift of D. and J. de Menil. Αρχικά το έργο εκτέθηκε στην γκαλερί του Αλέξανδρου Ιόλα, το 1955, από όπου και αγοράστηκε από τους Menil. Οι τελευταίοι το δώρισαν στο MoMA της Νέας Υόρκης και εκεί εκτίθεται σε μόνιμη βάση, για χρόνια. Παρουσιάστηκε σε εκθέσεις όπως η Recent American Acquisitions (1957) και η μεγάλη ανασκόπηση της συλλογής ζωγραφικής και γλυπτικής του MoMA τη δεκαετία του 1960. Το «Revelation» ξεχωρίζει λιγότερο ως «εικονογράφηση» της Αποκάλυψης και περισσότερο ως στοχασμός πάνω στο τι σημαίνει αποκάλυψη: όχι θέαμα, αλλά αποκάλυψη ως αφαίρεση, ως σταδιακό ξεσκέπασμα μιας μορφής που ήδη υπάρχει μέσα στην ύλη. Με την πρώτη ματιά, το έργο παραμένει πέτρα. Και αυτό είναι το βασικό του γνώρισμα. Η μορφή του προσώπου δεν επιβάλλεται θεατρικά, αναδύεται. Τα μάτια μοιάζουν να είναι κλειστά ή «μαλακωμένα» από την επιφάνεια, η μύτη σχηματίζεται σαν ενιαία ράχη, τα χείλη δεν «μιλούν»—κρατούν το βάρος. Η έκφραση είναι σχεδόν μηδενική, άρα η μορφή γίνεται αρχετυπική: «μάρτυρας, προφήτης, κεφαλή-εικόνα, ανθρώπινο ίχνος, χωρίς να εγκλωβίζεται σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. … Το υλικό δεν είναι ουδέτερο. Η χρωματική διχοτόμηση της πέτρας -σκούρα ‘κρούστα’ πάνω, πιο ανοιχτή κάτω, λειτουργεί σαν φυσική μεταφορά: πέπλο/κάλυμμα που υποχωρεί, σαν να ‘ανοίγει’ η ύλη για να φανερώσει το ανθρώπινο. Έτσι η ίδια η πέτρα γίνεται μέρος της αφήγησης: γεωλογικός χρόνος απέναντι σε ανθρώπινη χειρονομία. Η Αποκάλυψη εδώ δεν είναι κραυγή· είναι ήρεμη επιμονή. Το έργο, όμως, δεν εξαντλείται στη ‘μετωπική’ όψη. Καθώς κινείσαι περιμετρικά, η μορφή του αλλάζει. Από πρόσωπο γίνεται μάσκα, από μάσκα γίνεται πάλι απλός βράχος. Αυτή η αστάθεια είναι κρίσιμη. Σε αναγκάζει να περιφερθείς, να ξαναδείς, να αμφιβάλεις. Είναι γλυπτό που σκηνοθετεί την προσοχή».

Παράλληλα το Ίδρυμα, στο πλαίσιο των δράσεών του για την τέχνη των Ελλήνων Καλλιτεχνών της Διασποράς έχει δημιουργήσει ταινία με τίτλο: «Πολύγνωτος Βαγής, Η κληρονομιά του», https://www.youtube.com/watch?v=PpbyRd_hPwA

[8] Το βραβείο απονέμεται από το The National Institute of Arts and Letters και έχει καταγραφεί στον κατάλογο που επιμελήθηκε η Sandra Lee Stuart το 1980  με τίτλο Who won what when.